LOGO NAPI PNG2
A+ A A-

Unio mystica

Unio Mystica ilInstytut Filozofii Chrześcijańskiej Papieskiego Wydziału Teologicznego we Wrocławiu we współpracy z Międzynarodowym Towarzystwem Filozoficzno-Teologicznym organizuje konferencję naukową "Unio Mystica. Filozoficzny Wymiar Chrześcijańskiej Duchowości Mistycznej". Odbędzie się ona 25 maja na PWT we Wrocławiu.

Tego dnia w Kościele katolickim przypada wspomnienie św. Bedy Czciogodnego. Był on mnichem (benedyktynem) i wszechstronnym uczonym. Został ogłoszony doktorem Kościoła katolickiego, a przez znaczną część denominacji chrześcijańskich uznawany jest za świętego, bohatera wiary lub odnowiciela Kościoła.

Zagadnienie „mistycyzmu” niesie ze są wiele zróżnicowanych i problematycznych kwestii, wynikających z podobieństw teorii bądź ich odmiennych interpretacji, bądź też zróżnicowanych typów wiedzy mistycznej. Mistycyzm wydaje się tak trudny do zdefiniowania jak sama religia. Świadectw mistycznego doświadczenia jest wiele, ale zarazem nie należy mylić mistycyzmu z iluminizmem lub formą intuicjonizmu czy doktryną spirytualizmu, jak również z rozbudzaniem uczuć jedynie w formie praktykowania pietyzmu. Teolodzy utrzymują, że prawdziwa mistyka wymaga niezwykle precyzyjnych i określonych technik lub osobliwego przygotowania duchowego, które to sprawia, że doświadczenie mistyczne różni się od wszelkich objawów bezładu uczuć. Czy jednak bez znaczenia pozostaje tu poznanie intelektualne i wiedza filozoficzna, a doświadczenie mistyczne oparte jest wyłącznie na wierze, która posiada szczególną wartość w odkrywaniu prawd i związków między zjawiskami nadprzyrodzonymi?

Główną cechą wszystkich teorii mistycznych wydaje się wszak pewien zwrot wewnętrzny, który przemienia charakter intelektualny poznającego w wewnętrzne przeżycie duchowe, wręcz mistyczne doświadczenie urzeczywistniające symbolikę Boskości. Doświadczenie to bywa charakterystyczne dla specyficznych wizji mistycznych odpowiednich dla danej tradycji teologiczno-filozoficznej (np. teologia apofatyczna, katafatyczna). Nie każde jednak doświadczenie religijne należy rozumieć jako mistyczne, podobnie jak nie każda wiedza ezoteryczna, hermetyczna lub filozoficzna jest mistyczna. W tradycji chrześcijańskiej wymienia się istotne cechy towarzyszące mistycznej ekstazie, które nadają owemu doświadczeniu nadzwyczajne poczucie odmienności i wzniosłości, a więc głęboki spokój, cisza, bierność, wyciszenie umysłu, wewnętrzna radość, pogoda ducha, ale także rezygnacja z siebie, rozpłynięcie się w przedmiocie Boskości (mistyka negatywna), bądź też bliżej nieokreśloną samorealizację osoby doznającej mistycznego uniesienia w wizji pochodzącej prosto od Boga (mistyka pozytywna). W innych wypadkach, na gruncie teologii mistycznej wspomina się również o przebóstwiającym przeczuciu transcendencji, głęboko duchowym wrażeniu, aczkolwiek przesyconym światłem racjonalizmu na drodze poznawania prawd wyższych.

Rozwój mistycyzmu obserwujemy już w Kościele Wschodnim pierwszych wieków, co potwierdzają dzieła teologii patrystycznej Grzegorza z Nyssy, Ewagriusza z Pontu i Pseudo-Dionizego Areopagity. Znane są także wczesne ujęcia filozoficzno-judaistyczne koncepcji Boga Filona z Aleksandrii, tradycja teologiczna Szkoły Aleksandryjskiej oraz egzegeza alegoryczna Orygenesa i Hieronima ze Strydonu, kontemplacja doskonałej i prostej substancji (Jedni) w emanacyjnej koncepcji bytów u Plotyna (mistrza analogii), czy wprost teorie nawiązujące do późniejszej tradycji neoplatońskiej, ale także koncepcje z okresu renesansu karolińskiego u Jana Szkota Eriugeny, czy w końcu nadreńska szkoła duchowości mistycznej i późniejsze teorie. Monastycyzm, znany również jako anachoretyzm (od słowa „wycofać się”), był postrzegany jako najwyższy stopień praktykowania duchowości mistycznej, będąc alternatywą dla kształtowania cnót w praktyce życia doczesnego. Wbrew jednak odmiennym stanowiskom, w mniejszym stopniu dotyczył on ucieczki (wycofania się) ze świata aniżeli prawdziwej duchowej walki poprzez wyzwalanie się od cielesnych namiętności i pożądań, aby tym samym doświadczać ponadzmysłowej istoty nieskończonego Boga w jej najczystszej formie mistycznej. Wśród mistyków wczesnego okresu dość ważna była nie tylko ascetyczna praktyka umartwiania się, pokuty, modlitwy, wstrzemięźliwości, ale nade wszystko specyficzne ćwiczenia duchowe i intelektualne, w tym nieustanne medytowanie prawd Boskich i rozważanie Pisma Świętego jako środka na drodze ku wyższej doskonałości (Lectio Divina).

Obok często przywoływanych w literaturze mistyków, jakimi niewątpliwie byli Mistrz Eckhart (1260-ok.1328) i Jacob Böhme (1575-1624), którzy szczególnie mocno inspirowali romantyczną filozofię przyrody Novalisa, Jacobiego, Schellinga, w historii mistyki znaczące miejsce zajmują wielcy mistycy tradycji chrześcijańskiej – m.in. Jan Kasjan (365-435), Benedykt z Nursji (480-547), Hieronim ze Strydonu (ok. 331-ok. 420), Augustyn z Hippony (354-430), Bernard z Clairvaux (1090-1153), Hugon ze św. Wiktora (1096-1141), Franciszek z Asyżu (1182-1226), Antoni z Padwy (1195-1231), Bonawentura (1221-1274), Jan od Krzyża (1542-1591), Franciszek Salezy (1567-1622), Jakub z Todi (1230-1306), Johannes Tauler (1301-1361), Henryk Suzon (1295-1366), Jan Ruysbroeck (1293-1381), Richard Rolle (ok. 1290-1349), Walter Hilton (ok. 1340-1396), Gwidon II Kartuz (zm. 1193), Beda Czcigodny (673-735), Grzegorz I Wielki (ok. 540-604), Katarzyna ze Sieny (1347-1380), Katarzyna z Genui (1447-1510), Teresa z Avili (1515-1582), Hildegarda z Bingen (1098-1179), Hedwig z Brabantu (XIII w.), Mechtylda z Magdeburga (ok. 1212–1282), Aniela z Foligno (1248–1309), Klara z Asyżu (1194-1253), Beatrycze z Nazaretu (1200-1268), Juliana z Norwich (1342-1416), Edyta Stein (1891-1942) i inni.

William James (1842-1910) – amerykański psycholog religii i prekursor fenomenologii – wyróżnił cztery charakterystyczne cechy doświadczenia mistycznego: ulotność, pasywność, element noetyczny i niepowątpiewalność. Jako piątą cechę wskazuje się „odmienny stan świadomości” – określając go mianem transu lub wizji, ale także osłabieniem poznawczym w wyniku braku kontaktu ze światem doczesnym, zanikaniem normalnego odróżniania podmiotu od przedmiotu, osłabieniem czy utratą poczucia własnej osoby. Aby zbliżyć się do definicji doświadczenia mistycznego, konieczne wydaje się zidentyfikowanie charakteru, zakresu i sensu, w jakim Boskość może uobecniać się człowiekowi. Co więcej, co de facto umożliwia i charakteryzuje sferę mistyczną jako nadprzyrodzoną? Pytań niewątpliwie jest wiele. Jakie jest znaczenie epifanii w doświadczeniu mistycznym? Jaką strukturę noetyczną może posiadać ekstaza czy wizja? Jaki mają one charakter, jaką formę poznawczą, jaką istotę, cel, wartość, jaki zakres i status ontologiczny? Czy doświadczenie mistyczne ma charakter intelektualno-spostrzeżeniowy (teoretyczny), intuicjonistyczny czy tylko duchowy? Co oznacza niewystarczalność zmysłów lub intelektu? Czy doświadczenie mistyczne polega jedynie na introspekcji duszy w wewnętrznym poznaniu samej siebie czy na iluminacji zewnętrznej, która dokonuje się przy współudziale czynników nadprzyrodzonych, czynników pozaracjonalnych, nadnaturalnych? W końcu jakie jest znaczenie tego szczególnego doświadczenia mistycznego, w którym przeżywamy wyższy stopień pewności co do realnej obecności Boga, wręcz mistyczną jedność z Bogiem (unio mystica), ale także co oznacza Jego nieobecność (teologia apofatyczna).

Kluczową perspektywą pytań o doświadczenie mistyczne jest zatem ustawienie zagadnienia w porządku filozoficznym. Oznacza to próbę metodycznego i systematycznego definiowania narzędzi poznawczych – intelektualnych i duchowych – ich roli i zakresu epistemicznego w doświadczeniu duchowym. Ponadto nie bez znaczenia pozostaje analiza przenikania się porządku nadprzyrodzonego z doczesnym, a zarazem określenie różnicy „świata mistycznego” w stosunku do istnienia „świata zmysłowego” i „intelektualnego”. W końcu zasadnicze staje się określenie warunków, które wpływają na doświadczenie mistyczne, jak również w tym kontekście doprecyzowanie filozoficznych teorii świadomości, intencjonalności, transcendentalności, statusu ontologicznego przedmiotu poznania w doświadczeniu mistycznym.

Istotne staje się także dookreślenie względnej lub całkowicie zbędnej roli zmysłów (zewnętrznych i wewnętrznych), a zarazem zdefiniowanie samoświadomości duszy co do autentyczności przeżycia, w tym kompetencji i roli czystego intelektu, którego wiedza może być pomocna, aczkolwiek jest zgoła inna niż wiedza ściśle teologiczna, najczęściej odnosząca się do zagadnienia mistycyzmu z perspektywy doświadczenia religijnego.

Nie bez znaczenia pozostaje również fakt, że na gruncie filozofii pojawiają się liczne koncepcje boskości i duszy, która dzięki swoim władzom i aktom (mniej lub bardziej świadomym) lub na skutek iluminacji nadprzyrodzonej wznosi się w poznaniu do „niebańskiego regionu”, a więc ponad wszystko, co pozostaje widoczne, by poznać Tego, który jest ponad wszystkim innym, ponad duszą, a nawet ponad absolutną nicością. Z drugiej wszakże strony, mimo iż obraz Boskości wydaje się być pomyślany jako transcendentny i zewnętrzny wobec duszy, a Bóg umiłowany wolą jako osoba zewnętrzna, to jednak często zauważa się, że dopiero w wyższych mistycznych doświadczeniach duszy możliwe jest wyjście poza skończoną moc intelektu, dzięki czemu przeżywamy jedność mistyczną i uświadamiamy sobie Boga jako obecnego wewnątrz duszy.

Celem konferencji jest zatem próba nie jedynie podania definicji mistycyzmu jako takiego (ogólne teorie mistycyzmu), ale zdefiniowanie specyficznej struktury doświadczenia mistycznego w oparciu o konkretnych myślicieli i ich koncepcje filozoficzne na przestrzeni tradycji chrześcijańskiej – od starożytności chrześcijańskiej po współczesność. Innymi słowy, założeniem konferencji jest wyświetlenie teoretyczne składników doświadczenia mistycznego, jego zakresu, statusu ontologicznego i epistemicznego, istoty, celu, wartości, warunków, źródeł, form poznawczych, technik intelektualnych i ćwiczeń duchowych o charakterze mistycznym.

dr R. Goczał, BD

Zob. także:

 


Na zdjęciu fragment obrazu pt. "Św. Augustyn" , którego autorem jest XVII-wieczny malarz Philippe de Champaigne.